{"id":375,"date":"2021-03-20T16:16:25","date_gmt":"2021-03-20T15:16:25","guid":{"rendered":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/?p=375"},"modified":"2021-03-20T16:16:27","modified_gmt":"2021-03-20T15:16:27","slug":"stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/","title":{"rendered":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w."},"content":{"rendered":"\n

Odwiedzaj\u0105c nowe miasta cz\u0119sto wybieram si\u0119 na cmentarz. To szczeg\u00f3lne miejsce dzia\u0142a na mnie koj\u0105co. Lubi\u0119 patrze\u0107 na stare zdj\u0119cia cz\u0119sto nie\u017cyj\u0105cych od kilkudziesi\u0119ciu i wi\u0119cej lat ludzi. Czas zatrzyma\u0142 si\u0119 dla nich, czasem jako naturalna kolej rzeczy, innym razem niespodziewanie, czy wr\u0119cz tragicznie. Cmentarze sprzyjaj\u0105 refleksji. Stanowi\u0105 niezaprzeczaln\u0105 prawd\u0119 ostateczn\u0105, bo ka\u017cdy z nas, niezale\u017cnie od pochodzenia, stanu posiadania, r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pragnie\u0144, osi\u0105gni\u0119\u0107 i dokona\u0144 w ko\u0144cu wyda ostatnie tchnienie. Jego cz\u0105stka b\u0119dzie \u017cy\u0142a tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo przetrwa pami\u0119\u0107<\/strong> o nim<\/strong>. <\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

Na kanale YouTube <\/a>pojawi\u0142 si\u0119 film o Starym Cmentarzu w Zabrzu: „Stary cmentarz w Zabrzu. Tragiczna historia Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w”<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Problem mieszka\u0144c\u00f3w pogranicza<\/h3>\n\n\n\n

Czy\ncmentarze wi\u0119cej m\u00f3wi\u0105 o \u017cyj\u0105cych, czy umar\u0142ych? Sprawd\u017amy\u2026 <\/p>\n\n\n\n

Zapraszam\nna spacer po Starym Cmentarzu w Zabrzu, kt\u00f3rego powstanie datowane jest na 1889\nrok.<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wny szlak komunikacyjny\nZabrza stanowi ulica Wolno\u015bci. Parafia \u015bw. Andrzeja za\u0142o\u017cona w po\u0142owie XIV\nwieku (mniej wi\u0119cej 1350 rok<\/strong>) nale\u017cy\ndo najstarszej w tym mie\u015bcie. Naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a znajduje si\u0119 nieczynny ju\u017c\ndzi\u015b cmentarz, a wyrastaj\u0105ce z ziemi krzy\u017ce stanowi\u0105 \u015bwiadectwo \u017cycia Polak\u00f3w i\nNiemc\u00f3w, kt\u00f3rzy naprzemiennie zasiedlali te ziemie. Ulica Staromiejska, przy kt\u00f3rej znajduje si\u0119 g\u0142\u00f3wna brama na Stary Cmentarz<\/strong> (a w zasadzie wiej\u0105ca\npustk\u0105 dziura, gdy\u017c brama zosta\u0142a skradziona) stanowi\u0142a pierwotnie g\u0142\u00f3wny trakt\nwioski. Dopiero po wytyczeniu Kronprinzenstrasse<\/strong>\n(dzisiejszej ulicy Wolno\u015bci), wioskowa droga straci\u0142a na znaczeniu.\nPrawdopodobnie wcze\u015bniej nazywano j\u0105 prosto: Chaussee<\/strong> (szosyjo). <\/p>\n\n\n\n

Miasto pogranicza<\/h3>\n\n\n\n

Niestety po\u0142o\u017cenie Zabrza<\/strong>,\nw pierwszych wiekach jego istnienia, nie by\u0142o nazbyt korzystne dla rozwoju.\nWie\u015b w wyniku ci\u0105g\u0142ych wojen przechodzi\u0142a z r\u0105k do r\u0105k. Po przegranej przez\nNiemcy I wojnie \u015bwiatowej na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku wybuch\u0142y dwa zbrojne powstania ludno\u015bci polskiej<\/strong> (1919, 1920). O przynale\u017cno\u015bci\nG\u00f3rnego \u015al\u0105ska ostatecznie mia\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107 zorganizowany w marcu 1921 roku, plebiscyt<\/strong>. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107\nmieszka\u0144c\u00f3w Zabrza opowiedzia\u0142a si\u0119 za pozostaniem tego obszaru w granicach\nNiemiec. W maju 1921 Polacy zorganizowali jeszcze jedno, trzecie\npowstanie. Powiat zabrza\u0144ski zosta\u0142 podzielony. Zabrze przypad\u0142o Niemcom\nuzyskuj\u0105c w pa\u017adzierniku 1922 roku prawa miejskie. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Horst\nEckert (Janosz) opisuje jak kiedy\u015b wygl\u0105da\u0142o \u017cycie ludno\u015bci pogranicza, kiedy\nto ksi\u0105dz katolicki, z pastorem i rabinem spotykali si\u0119 i grali w skata lub\npili w\u00f3dk\u0119. Te trzy religie w jednym mie\u015bcie funkcjonowa\u0142y w symbiozie. Do\nczasu.<\/p>\n\n\n\n

W\nnoc kryszta\u0142ow\u0105<\/strong> z 9 na 10 listopada\n1938 roku, na fali pogrom\u00f3w \u017cydowskich<\/strong>\nspalono synagog\u0119, sklepy, domy. \u0141\u0105czny bilans strat to zniszczenie 7,5 tysi\u0105ca firm, g\u0142\u00f3wnie sklep\u00f3w i zak\u0142ad\u00f3w us\u0142ugowych,\nspalenie 171 synagog, zamordowanie 91 \u017byd\u00f3w, liczne gwa\u0142ty. Do oboz\u00f3w\nkoncentracyjnych wywieziono 26 tysi\u0119cy os\u00f3b. <\/p>\n\n\n\n

Horror po 1945 roku<\/h3>\n\n\n\n

W 1945 roku do miasta wkroczy\u0142a Armia Czerwona<\/strong>. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy przez polsk\u0105 administracj\u0119 rozpocz\u0119to proces weryfikacji narodowo\u015bciowej<\/strong> mieszka\u0144c\u00f3w. Niezweryfikowanych wysiedlano do Niemiec, a na ich miejsce przywo\u017cono ludno\u015b\u0107 z Kres\u00f3w Wschodnich i Polski Centralnej.<\/p>\n\n\n\n

Zabrze jako miasto graniczne<\/strong> by\u0142o domem zar\u00f3wno dla Polak\u00f3w<\/strong> jak i Niemc\u00f3w<\/strong>, kt\u00f3rzy \u017cyli w symbiozie, a ich losy splata\u0142y si\u0119 wzajemnie. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror<\/strong>. Ludzi wyrzucano z mieszka\u0144, wysiedlano na przymusowe roboty w g\u0142\u0105b ZSRR. Niekt\u00f3rych zmykano w obozach przesiedle\u0144czych,  kt\u00f3re przypomina\u0142y obozy koncentracyjne. Ci, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 za Polak\u00f3w, ale pos\u0142ugiwali wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim praktycznie nie mieli szans przetrwa\u0107.<\/p>\n\n\n\n

Po\nwojnie ca\u0142a niemiecka infrastruktura\nobozowa<\/strong> (tak, w czasie II wojny w Zabrzu by\u0142y obozy) zosta\u0142a przej\u0119ta i\nwykorzystana przez Sowiet\u00f3w<\/strong>.\nPrzetrzymywano w nich internowan\u0105 ludno\u015b\u0107, wykorzystywan\u0105  m.in. przy\nrozbi\u00f3rce zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Je\u0144c\u00f3w niemieckich  przymusowo zatrudniano w ramach s\u0142u\u017cby\nwojskowej w charakterze \u017co\u0142nierzy-g\u00f3rnik\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n

Autochtoni<\/strong>\n(mieszka\u0144cy pogranicza polsko-niemieckiego, byli\nobywatele III Rzeszy, deklaruj\u0105cy polskie pochodzenie) nie mieli szans na\npozostanie w Zabrzu. Prawda jest taka, \u017ce ludzie nie wyobra\u017cali sobie budowania\n\u017cycia z dala od miejsca, w kt\u00f3rym dorastali, zak\u0142adali rodziny, pracowali,\nmieli przyjaci\u00f3\u0142. Brutalne wyrywanie kogo\u015b ze znanego i przyjaznego mu dot\u0105d\n\u015brodowiska bywa\u0142o traumatyczne. Wiele rodzin przecie\u017c nie by\u0142o homogenicznych\nnarodowo\u015bciowo\u2026   <\/p>\n\n\n\n

Stary\nCmentarz w Zabrzu <\/h2>\n\n\n\n

Przyje\u017cd\u017cam\nna cmentarz wczesnym rankiem. S\u0142o\u0144ce przedziera si\u0119 przez g\u0119st\u0105 ziele\u0144 traw, z kt\u00f3rej\nwyrastaj\u0105 zmursza\u0142e krzy\u017ce i sp\u0119kane nagrobki. Wiatr szele\u015bci li\u015b\u0107mi uwalniaj\u0105cymi\nsi\u0119 z lekko uschni\u0119tych ga\u0142\u0119zi. Wchodz\u0119 do kapsu\u0142y czasu, kt\u00f3ra nakry\u0142a ziemi\u0105\nludzkie istnienia nie dziel\u0105c ich na Niemc\u00f3w i Polak\u00f3w. Tutaj wszyscy s\u0105 sobie r\u00f3wni<\/strong>.<\/p>\n\n\n\n

Pod murem cmentarza stoj\u0105 oparte dwa nagrobki. Jeden z nich jest do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny:<\/p>\n\n\n\n

Paul i Hildegarda Kroll<\/p>Daty zgon\u00f3w: 1957, 1969
Tu le\u017c\u0105 nasi ukochani ojciec i matka<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Gdzie pochowano Paula i Hildegard\u0119 – nie wiadomo. Nagrobek zosta\u0142 znaleziony w by\u0142ym browarze Sauera przy ul.. Damrota, a przywi\u00f3z\u0142 go tutaj taczk\u0105 pan Kamil Wloczka \u2013 za\u0142o\u017cyciel i prezes Fundacji \u201eStary Cmentarz w Zabrzu\u201d<\/a><\/strong>,<\/a> kt\u00f3ra ma na celu ochron\u0119 i rewitalizacj\u0119 tego miejsca. <\/p>\n\n\n\n

Dlaczego uznano je za\nwyj\u0105tkowe? Ze wzgl\u0119du na niespotykane w owym czasie niemieckie liternictwo. W\nlatach 1945-1950 niszczono wszystko, co niemieckie, nie czyni\u0105c wyj\u0105tku dla\nzmar\u0142ych. Przednia warstwa cz\u0119sto by\u0142a szlifowana, wykuwano nowe napisy, a\nnagrobek s\u0142u\u017cy\u0142 innemu zmar\u0142emu. <\/p>\n\n\n\n

Oko za oko…<\/h3>\n\n\n\n

Na fali odwetowej <\/strong>wszystko, co by\u0142o w przestrzeni publicznej niemieckie niszczono i rugowano: szyldy, druki, ksi\u0105\u017cki (nie mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 w domu nawet niemieckiej ksi\u0105\u017ceczki do nabo\u017ce\u0144stwa). W urz\u0119dzie miejskim nakazano u\u017cywa\u0107 druk\u00f3w polskich nic nie robi\u0105c sobie z ich deficytu, co blokowa\u0142o prac\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w. Dochodzi\u0142o do swego rodzaju absurd\u00f3w. Niszczono zak\u0142adowe biblioteki, instrukcje obs\u0142ugi i konserwacji maszyn, przeciwko czemu buntowali si\u0119 in\u017cynierowie, bo grozi\u0142o to wstrzymaniem pracy ca\u0142ych hut i fabryk. <\/p>\n\n\n\n

Dwa miesi\u0105ce po przetransportowaniu na cmentarz nagrobka Paula i Hildegardy pan Kamil Wloczka otrzyma\u0142 kolejny telefon. W innej cz\u0119\u015bci zrujnowanego browaru, po kilkunastu latach odkryto kolejny nagrobek – Heleny Doroty Maliny. <\/p>\n\n\n\n

Stary Cmentarz w Zabrzu obecnie wy\u0142\u0105czony jest z u\u017cytkowania. Nie zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga cmentarza, ale ksi\u0119ga zgon\u00f3w<\/strong> i owszem. St\u0105d wiadomo kto jest na cmentarzu pochowany, cho\u0107 o tym, w kt\u00f3rej kwaterze m\u00f3wi\u0105 dzi\u015b nieliczne nagrobki. O ile s\u0105, a wierzchnia warstwa nie zosta\u0142a starta. <\/p>\n\n\n\n

Paradoks Pordzika<\/h3>\n\n\n\n

Gr\u00f3b Alojzji Ambro\u017cego Pordzika<\/strong> jest swego rodzaju paradoksem. Oto zagorza\u0142y dzia\u0142acz upolszczenia Zabrza, kt\u00f3rego nazwiskiem mianowano jedn\u0105 z ulic, spocz\u0105\u0142 w jednej ziemi, rami\u0119 w rami\u0119 z Niemcami.<\/p>\n\n\n\n

Najstarszym grobem jest ten pochodz\u0105cy z 1913 roku, w kt\u00f3rym pochowano Albine i Diktora Komronk\u00f3w<\/strong>. Jako ponad 100-letni okaz posiada niezaprzeczaln\u0105 warto\u015b\u0107 zabytkow\u0105. <\/p>\n\n\n\n

Za przyk\u0142ad skuwania wierzchniej warstwy mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 szwedzki granit Marcela i Florentine<\/strong> – jeden z najbardziej okaza\u0142ych. Niestety liternictwo jest ledwie czytelne. Fakt, \u017ce nagrobek nie zosta\u0142 skradziony jest swego rodzaju ewenementem. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Lata 40-te, s\u0142ycha\u0107 huk wystrza\u0142\u00f3w, bombardowa\u0144. Przera\u017ceni ludzie trwaj\u0105 w rzeczywisto\u015bci nie pozwalaj\u0105cej na spokojny sen. Wytchnienie przyjdzie z ko\u0144cem wojny (na to licz\u0105), albo z ostatnim wydechem. \u015amier\u0107 znalaz\u0142a pewnego kolejarza zanim kresu dobieg\u0142y dzia\u0142ania wojenne. W jaki spos\u00f3b zgin\u0105\u0142 nie wiemy, ale dzi\u0119ki materia\u0142om u\u017cytym do wykonania nagrobka mo\u017cemy domy\u015bli\u0107 si\u0119, kim by\u0142 za \u017cycia. W owym czasie nie by\u0142o mo\u017cliwo\u015bci wykonania nagrobka; koledzy kolejarze wykorzystali zaimpregnowany podk\u0142ad kolejowy. <\/p>\n\n\n\n

Niemka bez twarzy<\/h3>\n\n\n\n

Nienawi\u015b\u0107 do wszystkiego do niemieckie nie oszcz\u0119dzi\u0142a nawet zmar\u0142ych. Miejsce poch\u00f3wku pewnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa poranione jest przez dwie owalne dziury \u2013 pozosta\u0142o\u015b\u0107 po porcelanowych fotografiach. M\u0119\u017ca nie odnaleziono, ale podobizna jego \u017cony le\u017ca\u0142a w trawie przyjmuj\u0105c na siebie krople deszczu, zesch\u0142e li\u015bcie, porann\u0105 ros\u0119. Jakby p\u0142aka\u0142a raniona przez nienawi\u015b\u0107 i pogard\u0119 tego, kto wydrapa\u0142 kobiecie na fotografii oczy. Pok\u0142osie akcji odniemczania, czy zwyk\u0142y wandalizm?<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdj\u0119cie: Facebook.com\/StaryCmentarz<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Kr\u00f3lowa Luiza<\/h3>\n\n\n\n

In\u017cyner kopalni Kr\u00f3lowa Luiza prowadzi\u0142 dostatnie \u017cycie u boku \u017cony ciesz\u0105c si\u0119 z przyj\u015bcia na \u015bwiat czterech c\u00f3rek. Mieszka\u0142 w do\u015b\u0107 zamo\u017cnej dzielnicy, na ulicy Stalmacha, pospo\u0142u z innymi rodzinami, kt\u00f3rych ojcowie i m\u0119\u017cowie stanowili wy\u017cszy doz\u00f3r g\u00f3rniczy. Cz\u0119\u015bciowo mo\u017cemy si\u0119 tego domy\u015bli\u0107 z okaza\u0142ago pomnika, kt\u00f3rego zdobienia wskazuj\u0105 na bran\u017c\u0119, w jakiej pracowa\u0142 pan Latten. Wi\u0119cej natomiast odryto w jednej z archiwalnych gazet, w kt\u00f3rej zamieszczono nekrolog po \u015bmierci tego pana. Pan Latten tak\u017ce walczy\u0142 w czasie wojny, przy czym m\u00f3wimy o tej pierwszej; zmar\u0142 w 1926 roku. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Zdj\u0119cie: Facebook.com\/StaryCmentarz<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n\n

Nagrobek jest mocno\nzdewastowany, oderwana \u017celiwna tablica (widoczna jeszcze na zdj\u0119ciach z 1996\nroku) zosta\u0142a skradziona. Mo\u017cna natomiast dostrzec delikatny relief i cz\u0119\u015bciowe\nzdobienia w postaci zabudowa\u0144 g\u00f3rniczych. W samym centrum usadowiono wizerunek g\u00f3rnika,\nz prawej zabudowania przemys\u0142owe. Ca\u0142o\u015b\u0107 dopina wieniec laurowy. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

97 – letnie dziecko<\/h3>\n\n\n\n

Chodz\u0105c po cmentarzu depcze si\u0119 zmar\u0142ych, gdy\u017c trudno dopatrzy\u0107 si\u0119 granicy nagrobk\u00f3w. Stawiaj\u0105c kolejne kroki trzeba by\u0107 bardzo uwa\u017cnym. Wysoko rosn\u0105ca trawa skrywa nier\u00f3wno\u015bci i zapadliny. Po takim trudnym terenie, grz\u0119zn\u0105c w rozmok\u0142ej ziemi, dochodz\u0119 do grobu Gerharda Erma<\/strong>, 16-letniego Niemca, kt\u00f3remu do dzi\u015b, 81 lat od chwili \u015bmierci, kto\u015b przynosi kwiaty. W dniu Wszystkich \u015awi\u0119tych pal\u0105 si\u0119 znicze. Rodzina, czy mo\u017ce obca osoba, kt\u00f3ra w grobie Gerharda nie widzi Niemca, faszysty, szwaba, tylko ch\u0142opca, kt\u00f3ry nie mia\u0142 szansy na \u017cycie umieraj\u0105c w tak m\u0142odym wieku?<\/p>\n\n\n\n

Szklana tabliczka z imieniem\nch\u0142opaka przemawia do nas po niemiecku: <\/p>\n\n\n\n

Gerhard Erm <\/p>1922-1938
Ukochany w Bogu syn i brat<\/cite><\/blockquote>\n\n\n\n

Czas umiera\u0107…<\/h3>\n\n\n\n

1945 rok to niedobry czas na umieranie. Albertinie Herbst<\/strong>, zmar\u0142ej we wrze\u015bniu postawiono krzy\u017c z kawa\u0142ka drewna, mocuj\u0105c na nim metalow\u0105 obejm\u0119 i drewnian\u0105 tabliczk\u0119. Napisy s\u0105 schludne, czcionki z pewno\u015bci\u0105 pochodzi\u0142y od kamieniarza. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Mnie najpi\u0119kniejsze wydaje si\u0119 skromniutkie miejsce poch\u00f3wku Josefa i Marty Jokisz<\/strong>. Zapadni\u0119ty w wysokiej trawie krzy\u017c z napisem wykonanym niezgrabnie bia\u0142\u0105 farb\u0105 na r\u0119cznie wyci\u0119tym kawa\u0142ku blachy bardzo mnie wzrusza. Nie wiem kim byli, czy mieli dzieci, w jaki spos\u00f3b zmarli, czy byli dobrymi lud\u017ami, czym si\u0119 zajmowali. U\u015bmiechali si\u0119 czasem, czy wojna wyrwa\u0142a im kawa\u0142ek duszy i zabi\u0142a odruchy serca?<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n\n

Na pa\u0144stwu Radka <\/strong>pochowanych razem  w sporym grobowcu spoczywaj\u0105 ci\u0119\u017ckie p\u0142yty skrywaj\u0105ce wiele tajemnic. Mo\u017ce kiedy\u015b zostan\u0105 uniesione i opowiedz\u0105 nam wi\u0119cej o nich samych? <\/p>\n\n\n\n

Kim jest CZ\u0141OWIEK?<\/h3>\n\n\n\n

Tych kilka godzin na stosunkowo niewielkiej powierzchni cmentarza zmusi\u0142o mnie do zastanowienia si\u0119 nad tym kim jest cz\u0142owiek<\/strong>. Cz\u0142owiek, nie Polak, czy Niemiec. <\/p>\n\n\n\n

Urodzi\u0142am si\u0119 i wychowa\u0142am w Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim, czyli miejscu, w kt\u00f3rym stosunek do \u015al\u0105zak\u00f3w jest do\u015b\u0107 nieprzychylny. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia jednak sp\u0119dzi\u0142am w\u015br\u00f3d \u015al\u0105zak\u00f3w i prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c widz\u0119 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy mieszka\u0144cami po obu stronach umownej \u201egranicy\u201d na Przemszy (rzeka). My\u015bl\u0119, \u017ce winne temu mog\u0142yby by\u0107 czasy zabor\u00f3w (Przemsza oddziela\u0142a zabory pruski i rosyjski), ale prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c winni za taki stan rzeczy, piel\u0119gnowanie wzajemnych uraz\u00f3w i niech\u0119\u0107, jeste\u015bmy my wszyscy. My, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105c dzi\u015b we wzgl\u0119dnie spokojnych czasach rozdrapujemy stare rany i krzywdzimy wzajemnie. <\/p>\n\n\n\n

Czy wobec tego mo\u017cna mie\u0107 pretensje do Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy tak nienawistnie niszczyli wszystko, co niemieckie po 1945 roku? Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 ich zrozumie\u0107, co nie znaczy usprawiedliwi\u0107. <\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/figure><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Odwiedzaj\u0105c nowe miasta cz\u0119sto wybieram si\u0119 na cmentarz. To szczeg\u00f3lne miejsce dzia\u0142a na mnie koj\u0105co. Lubi\u0119 patrze\u0107 na stare zdj\u0119cia cz\u0119sto nie\u017cyj\u0105cych od kilkudziesi\u0119ciu i wi\u0119cej lat ludzi. Czas zatrzyma\u0142 si\u0119 dla nich, czasem jako naturalna kolej rzeczy, innym razem niespodziewanie, czy wr\u0119cz tragicznie. Cmentarze sprzyjaj\u0105 refleksji. Stanowi\u0105 niezaprzeczaln\u0105 prawd\u0119 ostateczn\u0105, bo ka\u017cdy z nas, niezale\u017cnie od pochodzenia, stanu posiadania, r\u00f3\u017cnorodno\u015bci pragnie\u0144, osi\u0105gni\u0119\u0107 i dokona\u0144 w ko\u0144cu wyda ostatnie tchnienie. Jego cz\u0105stka b\u0119dzie \u017cy\u0142a tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo przetrwa pami\u0119\u0107 o nim. Na kanale YouTube pojawi\u0142 si\u0119 film o Starym Cmentarzu w Zabrzu: „Stary cmentarz w Zabrzu. Tragiczna historia Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w”. Problem mieszka\u0144c\u00f3w pogranicza Czy cmentarze wi\u0119cej m\u00f3wi\u0105 o \u017cyj\u0105cych, czy umar\u0142ych? Sprawd\u017amy\u2026 Zapraszam na spacer po Starym Cmentarzu w Zabrzu, kt\u00f3rego powstanie datowane jest na 1889 rok. G\u0142\u00f3wny szlak komunikacyjny Zabrza stanowi ulica Wolno\u015bci. Parafia \u015bw. Andrzeja za\u0142o\u017cona w po\u0142owie XIV wieku (mniej wi\u0119cej 1350 rok) nale\u017cy do najstarszej w tym mie\u015bcie. Naprzeciwko ko\u015bcio\u0142a znajduje si\u0119 nieczynny ju\u017c dzi\u015b cmentarz, a wyrastaj\u0105ce z ziemi krzy\u017ce stanowi\u0105 \u015bwiadectwo \u017cycia Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy naprzemiennie zasiedlali te ziemie. Ulica Staromiejska, przy kt\u00f3rej znajduje si\u0119 g\u0142\u00f3wna brama na Stary Cmentarz (a w zasadzie wiej\u0105ca pustk\u0105 dziura, gdy\u017c brama zosta\u0142a skradziona) stanowi\u0142a pierwotnie g\u0142\u00f3wny trakt wioski. Dopiero po wytyczeniu Kronprinzenstrasse (dzisiejszej ulicy Wolno\u015bci), wioskowa droga straci\u0142a na znaczeniu. Prawdopodobnie wcze\u015bniej nazywano j\u0105 prosto: Chaussee (szosyjo).  Miasto pogranicza Niestety po\u0142o\u017cenie Zabrza, w pierwszych wiekach jego istnienia, nie by\u0142o nazbyt korzystne dla rozwoju. Wie\u015b w wyniku ci\u0105g\u0142ych wojen przechodzi\u0142a z r\u0105k do r\u0105k. Po przegranej przez Niemcy I wojnie \u015bwiatowej na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku wybuch\u0142y dwa zbrojne powstania ludno\u015bci polskiej (1919, 1920). O przynale\u017cno\u015bci G\u00f3rnego \u015al\u0105ska ostatecznie mia\u0142 rozstrzygn\u0105\u0107 zorganizowany w marcu 1921 roku, plebiscyt. Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w Zabrza opowiedzia\u0142a si\u0119 za pozostaniem tego obszaru w granicach Niemiec. W maju 1921 Polacy zorganizowali jeszcze jedno, trzecie powstanie. Powiat zabrza\u0144ski zosta\u0142 podzielony. Zabrze przypad\u0142o Niemcom uzyskuj\u0105c w pa\u017adzierniku 1922 roku prawa miejskie. Horst Eckert (Janosz) opisuje jak kiedy\u015b wygl\u0105da\u0142o \u017cycie ludno\u015bci pogranicza, kiedy to ksi\u0105dz katolicki, z pastorem i rabinem spotykali si\u0119 i grali w skata lub pili w\u00f3dk\u0119. Te trzy religie w jednym mie\u015bcie funkcjonowa\u0142y w symbiozie. Do czasu. W noc kryszta\u0142ow\u0105 z 9 na 10 listopada 1938 roku, na fali pogrom\u00f3w \u017cydowskich spalono synagog\u0119, sklepy, domy. \u0141\u0105czny bilans strat to zniszczenie 7,5 tysi\u0105ca firm, g\u0142\u00f3wnie sklep\u00f3w i zak\u0142ad\u00f3w us\u0142ugowych, spalenie 171 synagog, zamordowanie 91 \u017byd\u00f3w, liczne gwa\u0142ty. Do oboz\u00f3w koncentracyjnych wywieziono 26 tysi\u0119cy os\u00f3b. Horror po 1945 roku W 1945 roku do miasta wkroczy\u0142a Armia Czerwona. Po przej\u0119ciu w\u0142adzy przez polsk\u0105 administracj\u0119 rozpocz\u0119to proces weryfikacji narodowo\u015bciowej mieszka\u0144c\u00f3w. Niezweryfikowanych wysiedlano do Niemiec, a na ich miejsce przywo\u017cono ludno\u015b\u0107 z Kres\u00f3w Wschodnich i Polski Centralnej. Zabrze jako miasto graniczne by\u0142o domem zar\u00f3wno dla Polak\u00f3w jak i Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cyli w symbiozie, a ich losy splata\u0142y si\u0119 wzajemnie. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Ludzi wyrzucano z mieszka\u0144, wysiedlano na przymusowe roboty w g\u0142\u0105b ZSRR. Niekt\u00f3rych zmykano w obozach przesiedle\u0144czych,  kt\u00f3re przypomina\u0142y obozy koncentracyjne. Ci, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 za Polak\u00f3w, ale pos\u0142ugiwali wy\u0142\u0105cznie j\u0119zykiem niemieckim praktycznie nie mieli szans przetrwa\u0107. Po wojnie ca\u0142a niemiecka infrastruktura obozowa (tak, w czasie II wojny w Zabrzu by\u0142y obozy) zosta\u0142a przej\u0119ta i wykorzystana przez Sowiet\u00f3w. Przetrzymywano w nich internowan\u0105 ludno\u015b\u0107, wykorzystywan\u0105  m.in. przy rozbi\u00f3rce zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych. Je\u0144c\u00f3w niemieckich  przymusowo zatrudniano w ramach s\u0142u\u017cby wojskowej w charakterze \u017co\u0142nierzy-g\u00f3rnik\u00f3w. Autochtoni (mieszka\u0144cy pogranicza polsko-niemieckiego, byli obywatele III Rzeszy, deklaruj\u0105cy polskie pochodzenie) nie mieli szans na pozostanie w Zabrzu. Prawda jest taka, \u017ce ludzie nie wyobra\u017cali sobie budowania \u017cycia z dala od miejsca, w kt\u00f3rym dorastali, zak\u0142adali rodziny, pracowali, mieli przyjaci\u00f3\u0142. Brutalne wyrywanie kogo\u015b ze znanego i przyjaznego mu dot\u0105d \u015brodowiska bywa\u0142o traumatyczne. Wiele rodzin przecie\u017c nie by\u0142o homogenicznych narodowo\u015bciowo\u2026   Stary Cmentarz w Zabrzu Przyje\u017cd\u017cam na cmentarz wczesnym rankiem. S\u0142o\u0144ce przedziera si\u0119 przez g\u0119st\u0105 ziele\u0144 traw, z kt\u00f3rej wyrastaj\u0105 zmursza\u0142e krzy\u017ce i sp\u0119kane nagrobki. Wiatr szele\u015bci li\u015b\u0107mi uwalniaj\u0105cymi si\u0119 z lekko uschni\u0119tych ga\u0142\u0119zi. Wchodz\u0119 do kapsu\u0142y czasu, kt\u00f3ra nakry\u0142a ziemi\u0105 ludzkie istnienia nie dziel\u0105c ich na Niemc\u00f3w i Polak\u00f3w. Tutaj wszyscy s\u0105 sobie r\u00f3wni. Pod murem cmentarza stoj\u0105 oparte dwa nagrobki. Jeden z nich jest do\u015b\u0107 szczeg\u00f3lny: Paul i Hildegarda Kroll Daty zgon\u00f3w: 1957, 1969Tu le\u017c\u0105 nasi ukochani ojciec i matka Gdzie pochowano Paula i Hildegard\u0119 – nie wiadomo. Nagrobek zosta\u0142 znaleziony w by\u0142ym browarze Sauera przy ul.. Damrota, a przywi\u00f3z\u0142 go tutaj taczk\u0105 pan Kamil Wloczka \u2013 za\u0142o\u017cyciel i prezes Fundacji \u201eStary Cmentarz w Zabrzu\u201d, kt\u00f3ra ma na celu ochron\u0119 i rewitalizacj\u0119 tego miejsca. Dlaczego uznano je za wyj\u0105tkowe? Ze wzgl\u0119du na niespotykane w owym czasie niemieckie liternictwo. W latach 1945-1950 niszczono wszystko, co niemieckie, nie czyni\u0105c wyj\u0105tku dla zmar\u0142ych. Przednia warstwa cz\u0119sto by\u0142a szlifowana, wykuwano nowe napisy, a nagrobek s\u0142u\u017cy\u0142 innemu zmar\u0142emu. Oko za oko… Na fali odwetowej wszystko, co by\u0142o w przestrzeni publicznej niemieckie niszczono i rugowano: szyldy, druki, ksi\u0105\u017cki (nie mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 w domu nawet niemieckiej ksi\u0105\u017ceczki do nabo\u017ce\u0144stwa). W urz\u0119dzie miejskim nakazano u\u017cywa\u0107 druk\u00f3w polskich nic nie robi\u0105c sobie z ich deficytu, co blokowa\u0142o prac\u0119 urz\u0119dnik\u00f3w. Dochodzi\u0142o do swego rodzaju absurd\u00f3w. Niszczono zak\u0142adowe biblioteki, instrukcje obs\u0142ugi i konserwacji maszyn, przeciwko czemu buntowali si\u0119 in\u017cynierowie, bo grozi\u0142o to wstrzymaniem pracy ca\u0142ych hut i fabryk. Dwa miesi\u0105ce po przetransportowaniu na cmentarz nagrobka Paula i Hildegardy pan Kamil Wloczka otrzyma\u0142 kolejny telefon. W innej cz\u0119\u015bci zrujnowanego browaru, po kilkunastu latach odkryto kolejny nagrobek – Heleny Doroty Maliny. Stary Cmentarz w Zabrzu obecnie wy\u0142\u0105czony jest z u\u017cytkowania. Nie zachowa\u0142a si\u0119 ksi\u0119ga cmentarza, ale ksi\u0119ga zgon\u00f3w i owszem. St\u0105d wiadomo kto jest na cmentarzu pochowany, cho\u0107 o tym, w kt\u00f3rej kwaterze m\u00f3wi\u0105 dzi\u015b nieliczne nagrobki. O ile s\u0105, a wierzchnia warstwa nie zosta\u0142a starta. Paradoks Pordzika Gr\u00f3b Alojzji Ambro\u017cego Pordzika jest swego rodzaju paradoksem. Oto zagorza\u0142y dzia\u0142acz upolszczenia Zabrza, kt\u00f3rego nazwiskiem mianowano jedn\u0105 z ulic, spocz\u0105\u0142 w jednej ziemi, rami\u0119 w rami\u0119 z Niemcami. Najstarszym grobem jest ten pochodz\u0105cy z 1913 roku, w kt\u00f3rym pochowano Albine i Diktora Komronk\u00f3w. Jako ponad 100-letni okaz posiada niezaprzeczaln\u0105 warto\u015b\u0107 zabytkow\u0105. Za przyk\u0142ad skuwania wierzchniej warstwy mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 szwedzki granit Marcela i Florentine – jeden z najbardziej okaza\u0142ych. Niestety liternictwo jest ledwie czytelne. Fakt, \u017ce nagrobek nie zosta\u0142 skradziony jest swego rodzaju ewenementem. Lata 40-te, s\u0142ycha\u0107 huk wystrza\u0142\u00f3w, bombardowa\u0144. Przera\u017ceni ludzie trwaj\u0105 w rzeczywisto\u015bci nie pozwalaj\u0105cej na spokojny sen. Wytchnienie przyjdzie z ko\u0144cem wojny (na to licz\u0105), albo z ostatnim wydechem. \u015amier\u0107 znalaz\u0142a pewnego kolejarza zanim kresu dobieg\u0142y dzia\u0142ania wojenne. W jaki spos\u00f3b zgin\u0105\u0142 nie wiemy, ale dzi\u0119ki materia\u0142om u\u017cytym do wykonania nagrobka mo\u017cemy domy\u015bli\u0107 si\u0119, kim by\u0142 za \u017cycia. W owym czasie nie by\u0142o mo\u017cliwo\u015bci wykonania nagrobka; koledzy kolejarze wykorzystali zaimpregnowany podk\u0142ad kolejowy. Niemka bez twarzy Nienawi\u015b\u0107 do wszystkiego do niemieckie nie oszcz\u0119dzi\u0142a nawet zmar\u0142ych. Miejsce poch\u00f3wku pewnego ma\u0142\u017ce\u0144stwa poranione jest przez dwie owalne dziury \u2013 pozosta\u0142o\u015b\u0107 po porcelanowych fotografiach. M\u0119\u017ca nie odnaleziono, ale podobizna jego \u017cony le\u017ca\u0142a w trawie przyjmuj\u0105c na siebie krople deszczu, zesch\u0142e li\u015bcie, porann\u0105 ros\u0119. Jakby p\u0142aka\u0142a raniona przez nienawi\u015b\u0107 i pogard\u0119 tego, kto wydrapa\u0142 kobiecie na fotografii oczy. Pok\u0142osie akcji odniemczania, czy zwyk\u0142y wandalizm? Kr\u00f3lowa Luiza In\u017cyner kopalni Kr\u00f3lowa Luiza prowadzi\u0142 dostatnie \u017cycie u boku \u017cony ciesz\u0105c si\u0119 z przyj\u015bcia na \u015bwiat czterech c\u00f3rek. Mieszka\u0142 w do\u015b\u0107 zamo\u017cnej dzielnicy, na ulicy Stalmacha, pospo\u0142u z innymi rodzinami, kt\u00f3rych ojcowie i m\u0119\u017cowie stanowili wy\u017cszy doz\u00f3r g\u00f3rniczy. Cz\u0119\u015bciowo mo\u017cemy si\u0119 tego domy\u015bli\u0107 z okaza\u0142ago pomnika, kt\u00f3rego zdobienia wskazuj\u0105 na bran\u017c\u0119, w jakiej pracowa\u0142 pan Latten. Wi\u0119cej natomiast odryto w jednej z archiwalnych gazet, w kt\u00f3rej zamieszczono nekrolog po \u015bmierci tego pana. Pan Latten tak\u017ce walczy\u0142 w czasie wojny, przy czym m\u00f3wimy o tej pierwszej; zmar\u0142 w 1926 roku. Nagrobek jest mocno zdewastowany, oderwana \u017celiwna tablica (widoczna jeszcze na zdj\u0119ciach z 1996 roku) zosta\u0142a skradziona. Mo\u017cna natomiast dostrzec delikatny relief i cz\u0119\u015bciowe zdobienia w postaci zabudowa\u0144 g\u00f3rniczych. W samym centrum usadowiono wizerunek g\u00f3rnika, z prawej zabudowania przemys\u0142owe. Ca\u0142o\u015b\u0107 dopina wieniec laurowy. 97 – letnie dziecko Chodz\u0105c po cmentarzu depcze si\u0119 zmar\u0142ych, gdy\u017c trudno dopatrzy\u0107 si\u0119 granicy nagrobk\u00f3w. Stawiaj\u0105c kolejne kroki trzeba by\u0107 bardzo uwa\u017cnym. Wysoko rosn\u0105ca trawa skrywa nier\u00f3wno\u015bci i zapadliny. Po takim trudnym terenie, grz\u0119zn\u0105c w rozmok\u0142ej ziemi, dochodz\u0119 do grobu Gerharda Erma, 16-letniego Niemca, kt\u00f3remu do dzi\u015b, 81 lat od chwili \u015bmierci, kto\u015b przynosi kwiaty. W dniu Wszystkich \u015awi\u0119tych pal\u0105 si\u0119 znicze. Rodzina, czy mo\u017ce obca osoba, kt\u00f3ra w grobie Gerharda nie widzi Niemca, faszysty, szwaba, tylko ch\u0142opca, kt\u00f3ry nie mia\u0142 szansy na \u017cycie umieraj\u0105c w tak m\u0142odym wieku? Szklana tabliczka z imieniem ch\u0142opaka przemawia do nas po niemiecku: Gerhard Erm 1922-1938Ukochany w Bogu syn i brat Czas umiera\u0107… 1945 rok to niedobry czas na umieranie. Albertinie Herbst, zmar\u0142ej we wrze\u015bniu postawiono krzy\u017c z kawa\u0142ka drewna, mocuj\u0105c na nim metalow\u0105 obejm\u0119 i drewnian\u0105 tabliczk\u0119. Napisy s\u0105 schludne, czcionki z pewno\u015bci\u0105 pochodzi\u0142y od kamieniarza. Mnie najpi\u0119kniejsze wydaje si\u0119 skromniutkie miejsce poch\u00f3wku Josefa i Marty Jokisz. Zapadni\u0119ty w wysokiej trawie krzy\u017c z napisem wykonanym niezgrabnie bia\u0142\u0105 farb\u0105 na r\u0119cznie wyci\u0119tym kawa\u0142ku blachy bardzo mnie wzrusza. Nie wiem kim byli, czy mieli dzieci, w jaki spos\u00f3b zmarli, czy byli dobrymi lud\u017ami, czym si\u0119 zajmowali. U\u015bmiechali si\u0119 czasem, czy wojna wyrwa\u0142a im kawa\u0142ek duszy i zabi\u0142a odruchy serca? Na pa\u0144stwu Radka pochowanych razem  w sporym grobowcu spoczywaj\u0105 ci\u0119\u017ckie p\u0142yty skrywaj\u0105ce wiele tajemnic. Mo\u017ce kiedy\u015b zostan\u0105 uniesione i opowiedz\u0105 nam wi\u0119cej o nich samych? Kim jest CZ\u0141OWIEK? Tych kilka godzin na stosunkowo niewielkiej powierzchni cmentarza zmusi\u0142o mnie do zastanowienia si\u0119 nad tym kim jest cz\u0142owiek. Cz\u0142owiek, nie Polak, czy Niemiec. Urodzi\u0142am si\u0119 i wychowa\u0142am w Zag\u0142\u0119biu D\u0105browskim, czyli miejscu, w kt\u00f3rym stosunek do \u015al\u0105zak\u00f3w jest do\u015b\u0107 nieprzychylny. Wi\u0119ksz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 \u017cycia jednak sp\u0119dzi\u0142am w\u015br\u00f3d \u015al\u0105zak\u00f3w i prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c widz\u0119 r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy mieszka\u0144cami po obu stronach umownej \u201egranicy\u201d na Przemszy (rzeka). My\u015bl\u0119, \u017ce winne temu mog\u0142yby by\u0107 czasy zabor\u00f3w (Przemsza oddziela\u0142a zabory pruski i rosyjski), ale prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c winni za taki stan rzeczy, piel\u0119gnowanie wzajemnych uraz\u00f3w i niech\u0119\u0107, jeste\u015bmy my wszyscy. My, kt\u00f3rzy \u017cyj\u0105c dzi\u015b we wzgl\u0119dnie spokojnych czasach rozdrapujemy stare rany i krzywdzimy wzajemnie. Czy wobec tego mo\u017cna mie\u0107 pretensje do Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy tak nienawistnie niszczyli wszystko, co niemieckie po 1945 roku? Mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 ich zrozumie\u0107, co nie znaczy usprawiedliwi\u0107.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":604,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_exactmetrics_sitenote_active":false,"_exactmetrics_sitenote_note":"","_exactmetrics_sitenote_category":0,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"categories":[13,46],"tags":[204,207,206,208,205,4],"class_list":["post-375","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-codziennik","category-polska","tag-cmentarz","tag-miasto-pogranicza","tag-niemcy","tag-wojna","tag-zabrze","tag-zaneta-pawlik"],"yoast_head":"\nStary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl\" \/>\n<meta property=\"article:author\" content=\"@zanetapawlik.autorka\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-03-20T15:16:25+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2021-03-20T15:16:27+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"640\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"426\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"\u017baneta Pawlik\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"\u017baneta Pawlik\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"\u017baneta Pawlik\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3\"},\"headline\":\"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w.\",\"datePublished\":\"2021-03-20T15:16:25+00:00\",\"dateModified\":\"2021-03-20T15:16:27+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/\"},\"wordCount\":2038,\"commentCount\":1,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg\",\"keywords\":[\"cmentarz\",\"miasto pogranicza\",\"Niemcy\",\"wojna\",\"Zabrze\",\"zaneta pawlik\"],\"articleSection\":[\"codziennik\",\"Polska\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/\",\"name\":\"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg\",\"datePublished\":\"2021-03-20T15:16:25+00:00\",\"dateModified\":\"2021-03-20T15:16:27+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3\"},\"description\":\"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/03\\\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg\",\"width\":640,\"height\":426},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/2021\\\/03\\\/20\\\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w.\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/\",\"name\":\"EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl\",\"description\":\"Powie\u015bciopisarka\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3\",\"name\":\"\u017baneta Pawlik\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"\u017baneta Pawlik\"},\"sameAs\":[\"@zanetapawlik.autorka\"],\"url\":\"https:\\\/\\\/zanetapawlik.pl\\\/index.php\\\/author\\\/usrob\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl","description":"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl","og_description":"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.","og_url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/","og_site_name":"EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl","article_author":"@zanetapawlik.autorka","article_published_time":"2021-03-20T15:16:25+00:00","article_modified_time":"2021-03-20T15:16:27+00:00","og_image":[{"width":640,"height":426,"url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"\u017baneta Pawlik","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"\u017baneta Pawlik","Szacowany czas czytania":"10 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/"},"author":{"name":"\u017baneta Pawlik","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/#\/schema\/person\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3"},"headline":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w.","datePublished":"2021-03-20T15:16:25+00:00","dateModified":"2021-03-20T15:16:27+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/"},"wordCount":2038,"commentCount":1,"image":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg","keywords":["cmentarz","miasto pogranicza","Niemcy","wojna","Zabrze","zaneta pawlik"],"articleSection":["codziennik","Polska"],"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/","url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/","name":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. - EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl","isPartOf":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg","datePublished":"2021-03-20T15:16:25+00:00","dateModified":"2021-03-20T15:16:27+00:00","author":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/#\/schema\/person\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3"},"description":"Zabrze przez lata by\u0142o naprzemiennie domem dla Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w. Po 1945 roku nast\u0105pi\u0142 horror. Stary Cmentarz przyj\u0105\u0142 ich cia\u0142a bez wzgl\u0119du na pochodzenie.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#primaryimage","url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg","contentUrl":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/03\/stary-cmentarz-Tragiczne-losy-Polakow-i-Niemcow.jpg","width":640,"height":426},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/2021\/03\/20\/stary-cmentarz-tragiczne-losy-polakow-i-niemcow\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Stary Cmentarz. Tragiczne losy Polak\u00f3w i Niemc\u00f3w."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/#website","url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/","name":"EMAIL<br>kontakt[@]zanetapawlik.pl","description":"Powie\u015bciopisarka","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/#\/schema\/person\/c3aba1d003bc4d96d317c5d1601fa5f3","name":"\u017baneta Pawlik","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/4072617b0a1b582d78fe1595062a81c5ec8f9c6bc9a08453b48537ae92a28d5b?s=96&d=mm&r=g","caption":"\u017baneta Pawlik"},"sameAs":["@zanetapawlik.autorka"],"url":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/author\/usrob\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/375","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=375"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/375\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":376,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/375\/revisions\/376"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/604"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=375"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=375"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zanetapawlik.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=375"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}